Services Production Index ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸੂਚਕ ਹੈ ਜੋ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮਾਪੇਗਾ। ਜਾਣੋ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਸਰ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 14 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ Services Production Index (ISP) ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਕੜਾ ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ (MoSPI) ਨੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੂਚਕ ਅੰਕ 19 ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਰੀਬ 60 ਫ਼ੀਸਦ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਉਦਯੋਗ ਲਈ Index of Industrial Production (IIP) ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ – ਜੋ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (GDP) ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ – ਲਈ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤਿਮਾਹੀ GDP ਅੰਕੜਿਆਂ ਜਾਂ GST ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਅਸਿੱਧੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧਾ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਡਾਟਾ ਦੇਖ ਸਕਣਗੇ।
| ਵੇਰਵਾ | ਜਾਣਕਾਰੀ |
|---|---|
| ਲਾਂਚ ਮਿਤੀ | 14 ਜੁਲਾਈ 2026 (ਟ੍ਰਾਇਲ ਰਿਲੀਜ਼) |
| ਜਾਰੀਕਰਤਾ | ਅੰਕੜਾ ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲਾ (MoSPI) |
| ਆਧਾਰ ਸਾਲ | 2024-25 |
| ਕਵਰੇਜ | 19 ਉਪ-ਖੇਤਰ, ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 60% |
| ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧਾ | ਹੋਟਲ-ਖਾਣਾ ਖੇਤਰ +37.2%, ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ +30.8% |
| ਗਿਰਾਵਟ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ | ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ -13.9% (ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ) |
| ਅਗਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ | ਹਰ ਮਹੀਨੇ 29 ਤਰੀਕ, 60 ਦਿਨ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨਾਲ |
| ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਅਸਰ | ਨੌਕਰੀਆਂ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਜਲਦੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇਗਾ |
ਪਹਿਲੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨੇ 19 ‘ਚੋਂ 14 ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਅੰਕੀ ਸਲਾਨਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ:
- ਹੋਟਲ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਖੇਤਰ: 37.2% ਵਾਧਾ
- ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ (retail trade): 30.8% ਵਾਧਾ
- ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ: 28.7% ਵਾਧਾ
- ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ: 27.7% ਵਾਧਾ
- ਦੂਰਸੰਚਾਰ: 22.8% ਵਾਧਾ
- ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ: 13.9% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ (ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ‘ਚ ਵਧੇ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੇ ਭਾਅ ਕਾਰਨ)
Services Production Index ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੀ ਪਤਾ ਹੈ?
MoSPI ਸਕੱਤਰ ਸੌਰਭ ਗਰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸੂਚਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਡਾਟਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ GST ਰਿਟਰਨਾਂ, ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲੱਖਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ GST ਤਹਿਤ ਆਪਣੀ ਬਾਹਰੀ ਸਪਲਾਈ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਅੰਕੜੇ National Industrial Classification (NIC) ਕੋਡਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਅਸਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਅਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਫਾਰਮ ਭਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਇਹ ਸੂਚਕ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ. ਅਨੰਥ ਨਾਗੇਸਵਰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਹੌਲੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਖਾਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਇਹੀ ਇਸ ਸੂਚਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਜਪਾਨ, ਚੀਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਵਰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸੂਚਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?
EY ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੀਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਡੀ.ਕੇ. ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਨੇ ਇਸ ਕਦਮ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜੀਵੰਤ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 19 ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚੋਂ 8 ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਕੁੱਲ ਕਵਰੇਜ ਦਾ 86.8% ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ‘ਚ ਸਮੁੱਚਾ ਸਲਾਨਾ ਵਾਧਾ 20.8% ਰਿਹਾ।
ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਅਸਰ ਹੋਵੇਗਾ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਹੋਟਲ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ, IT ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਰਗੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸੂਚਕ ਭਵਿੱਖ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਸੁਸਤੀ ਦਿਖਾਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ‘ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸੂਚਕ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ
- ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ GST ਰਿਟਰਨਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਡਾਟਾ ਨੂੰ NIC ਕੋਡਾਂ ਨਾਲ ਸੈਕਟਰ-ਵਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਢੁਕਵੇਂ ਕੀਮਤ ਸੂਚਕਾਂ (WPI ਜਾਂ CPI) ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਅਸਰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਰੇਲਵੇ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੇ GST ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 29 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਅੰਕੜੇ ਜਨਤਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ?
ਇਹ ਹਾਲੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਪੜਾਅ ‘ਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। MoSPI ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਵਰੇਜ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 80% ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਦੰਡ ਦੀ ਪਰਖ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQs)
1. Services Production Index ਕੌਣ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਅੰਕੜਾ ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲਾ (MoSPI) ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਸੂਚਕ ਜਾਰੀ ਕਰੇਗਾ।
2. ਇਹ IIP ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?
IIP ਉਦਯੋਗ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ Services Production Index ਹੋਟਲ, ਵਪਾਰ, ਬੈਂਕਿੰਗ, IT ਵਰਗੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।
3. ਆਮ ਪਾਠਕ ਲਈ ਇਹ ਕਿਉਂ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਸੂਚਕ ਨੌਕਰੀਆਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸੰਕੇਤ ਦੇਵੇਗਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Services Production Index ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ‘ਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਲਾਅ ਭਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਨੀਤੀ-ਘਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਤੱਕ ਸਭ ਲਈ ਅਹਿਮ ਸੰਦ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਇਹ ਸੂਚਕ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹੋ: India Retail Inflation: ਜੂਨ ‘ਚ 17 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰ