India Nuclear Warheads: SIPRI 2026 ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਕੋਲ 190 ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 12 ਤਾਇਨਾਤ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲ 170। ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੜ੍ਹੋ।
ਸਟਾਕਹੋਮ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (SIPRI) ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ Yearbook 2026 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਜਨਵਰੀ 2026 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਲਗਭਗ 190 ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 180 ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ SIPRI ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 12 ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ (deployed) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
India Nuclear Warheads: ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ 12 ਹਥਿਆਰ ਤਾਇਨਾਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 178 ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਭੰਡਾਰ 190 ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 170 ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
SIPRI ਦੀ ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਲਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਾਇਨਾਤ ਹਥਿਆਰ — ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਸੰਕੇਤ
ਹੁਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। SIPRI ਮੁਤਾਬਕ ਹੁਣ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਵਾਂਗ, ਕੁੱਝ ਹਥਿਆਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 12 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ No First Use ਨੀਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦਾ ਇਹ ਕਦਮ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਵੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਰੋਕਥਾਮ (deterrence) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚੀਨ ਅਤੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨ ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ 34 ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ 2024 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 24 ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਹੁਣ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੀਨ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਈ 2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜੀ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਅਹਮੀਅਤ ਕੀ ਹੈ
SIPRI ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੰਡਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅੰਕੜੇ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਇਸ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਕੜੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪਾਠਕ SIPRI ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਜ਼ਰੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਤਣਾਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਤਿਆਰੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ SIPRI Yearbook 2026 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਚਰਚਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।